Op 20 september 2025 sprak De Vries haar oratie uit onder de titel “De mens is geen machine”. Voorafgaand vond een symposium plaats, met een lezing van Femke de Vries over blinde vlekken in organisaties en een paneldiscussie met vertegenwoordigers van NBA, AFM, KPMG en de wetenschap. De centrale vraag van de dag: doen we wel genoeg met wat we weten over gedrag, en durven we onze beheersingsmodellen écht ter discussie te stellen?
Panelsymposium en inleiding
Femke de Vries (bijzonder hoogleraar toezicht) trapte af met een confronterende observatie: organisaties doen vaak alsof mensen machines zijn. Als processen en systemen kloppen, volgt het resultaat vanzelf – zo is de gedachte. Maar de werkelijkheid is weerbarstig. Met voorbeelden uit Dopesick, The Dropout en Deepwater Horizon liet ze zien dat ontsporingen zelden uit één fout ontstaan. Het zijn juist prikkels, beloningsstructuren en cultuur die menselijk gedrag bepalen. Wie dat niet wil zien, begrijpt niet waarom organisaties ontsporen.
Daarna volgde een levendig panel onder leiding van Chris Fonteijn. De conclusies uit het rapport van de kwartiermakers liggen alweer twee jaar achter ons, maar de praktijk blijkt weerbarstig:
- Kris Douma (NBA): “Het blijft duwen met een touw.” Verandering komt langzaam, al merken jonge professionals wél een verschuiving in cultuur en organisatie.
- Mariska van de Luur (KPMG): wees op de neiging om alles tot een checklist te reduceren. Cultuur en gedrag vragen blijvende aandacht, geen projectmatige aanpak.
- Lineke Sneller stelde dat accountants hun werk echt anders doen dan twee jaar geleden, met meer reflectie op hun oordeel. Tegelijkertijd gaat creativiteit verloren en blijft de vraag hoe aantrekkelijk het beroep nog is.
- Hanzo van Beusekom (AFM) zag private equity als mogelijke motor voor vernieuwing, maar waarschuwde ook voor de risico’s: “Om de drie tot vijf jaar krijg je nieuwe issues. Accountancy blijft een kwetsbaar systeem.”
De oratie: waarom gedrag de sleutel is
De oratie van Marlies de Vries was geen theoretisch betoog, maar een spiegel. Geen droge modellen, maar een oproep: accountants moeten stoppen te denken dat processen en regels voldoende zijn. Het gaat om mensen, hun drijfveren en keuzes. Drie metaforen maakten dat scherp zichtbaar:
- Operatie geslaagd, patiënt overleden
Alles is volgens de regels gedaan, alle vinkjes gezet, maar het doel – vertrouwen, integriteit, kwaliteit – is verloren. Procedures op orde zijn geen garantie voor een goed resultaat. - Watermeloen
Aan de buitenkant lijkt alles groen en keurig in control, maar van binnen kan het rood kleuren: sluimerende cultuurproblemen of dilemma’s die niet uitgesproken worden. Alleen sturen op cijfers en dashboards is misleidend. - Olifantenpaadje
Mensen kiezen soms voor informele routes, niet per se uit kwade wil, maar omdat processen te stroperig of onpraktisch zijn. Wie alleen de formele paden ontwerpt, begrijpt niet waarom gedrag afwijkt.
Drie krachtige boodschappen
Marlies de Vries sloot haar oratie af met drie kernboodschappen die, als we ze serieus nemen, richting geven aan de toekomst van het beroep:
- Gedrag is het startpunt van beheersing. Niet de regels en controles zijn leidend, maar inzicht in hoe mensen beslissen, samenwerken en twijfelen.
- Bestuurlijke informatieverzorging vraagt een heroriëntatie. Cijfers en rapportages zijn onvoldoende als ze het gesprek over cultuur, morele dilemma’s en context niet mogelijk maken.
- Professionals hebben ademruimte nodig. Ruimte voor reflectie, voor het bespreken van fouten, voor afwijken waar nodig. Zonder die ademruimte verstikt professionaliteit.
Wat betekent dit voor de praktijk?
De oratie scherpt aan wat velen al langer zien: regelgeving en toezicht zijn nodig, maar gevaarlijk als we denken dat regels alléén de oplossing zijn. Voor de praktijk betekent dit:
- Herijking van interne beheersing. Signalen uit de praktijk moeten serieus genomen worden, niet slechts als incident maar als indicator.
- Aanpassing in opleiding en beroepsprofiel. Het beroep vraagt naast technische kennis ook moreel reflectief vermogen en veerkracht.
- Leiderschap en governance. Bestuurders en toezichthouders moeten niet alleen meten, maar vooral luisteren; niet alleen sanctioneren, maar ruimte scheppen voor integriteit en vakmanschap.
Conclusie
De boodschap van Marlies de Vries is duidelijk: de mens is geen machine. Wie gedrag negeert, loopt het risico dat alle procedures keurig gevolgd worden en het systeem tóch faalt. De drie metaforen zijn waarschuwingen en de drie boodschappen zijn richtingwijzers. Het is nu aan de sector om ze niet te zien als bijzaak, maar als fundament. Alleen dan blijft de accountancy toekomstbestendig én relevant in een steeds complexere wereld.
Geef een reactie