Tussen algoritme en oordeel

De zaal is goed gevuld op 15 december. Niet omdat het kerstborrels zijn, maar omdat het onderwerp schuurt. AI: kansen en kaders – zo luidt de titel van het voorprogramma van de NBA-ledenbijeenkomst. Het is zo’n thema waarvan iedereen weet dat je er iets mee moet, maar nog niet precies hoe. Wat volgt is geen technologiefeestje, maar een indringende verkenning van wat AI doet met het oordeel, het gedrag en uiteindelijk de identiteit van de accountant.

De mens in de data

Anna Gold, hoogleraar Auditing bij de VU, trapt af. Haar centrale vraag is ongemakkelijk eenvoudig: wat doet AI met het professioneel oordeel van de accountant? Vanuit de Foundation for Audit Research (FAR) – opgericht in 2015 als onderdeel van de 53 maatregelen – neemt zij de zaal mee langs drie thema’s die raken aan de kern van het vak.

Het eerste thema is over- en underreliance: de dunne lijn tussen vertrouwen en scepsis. Full population testing klinkt indrukwekkend, maar kan ook verblinden. Wie te veel onder de indruk is van uitkomsten, loopt het risico het eigenaarschap te verliezen. Zeker nu steeds meer werkzaamheden worden uitbesteed aan tooling of derden. Tegelijkertijd bestaat er algo-aversie: het wantrouwen tegenover algoritmen, zelfs wanneer ze aantoonbaar beter presteren dan mensen. De FAR doet onderzoek naar die kalibratie: wanneer vertrouw je te veel en wanneer te weinig?

Het tweede thema raakt aan cultuur. AI blijkt ‘speaking up’ juist te kunnen bevorderen, met name bij jongere medewerkers. ChatGPT wordt niet alleen gebruikt om teksten te verbeteren, maar ook als veilige sparringpartner: kan dit zo? Zie ik iets over het hoofd? Dat is winst – mits het gesprek daarna ook met collega’s wordt gevoerd.

Het derde thema is misschien wel het spannendst: de balans tussen mens en machine. Gold waarschuwt voor deskilling. Als jonge accountants routinetaken overslaan, bouwen zij onvoldoende ervaring op om later complexe oordelen te vellen. Juist dat saaie werk vormt het fundament onder professioneel vakmanschap. FAR onderzoekt daarom hoe AI kan worden ingezet als coach on the job, in plaats van als vervanger. De conclusie is helder: AI kan veel, maar kritisch denken blijft mensenwerk.

AI als assistent, niet als bestuurder

Arnold Pureveen van de AFM sluit daar naadloos op aan. Zijn boodschap is minder filosofisch, maar minstens zo principieel. De AFM ziet AI als een welkome assistent en moedigt veilig en beheerst gebruik van audit-tooling aan. Efficiënter, betrouwbaarder en aantrekkelijker voor jongeren – ja. Maar nooit zonder menselijke eindverantwoordelijkheid.

Pureveen presenteert twaalf bouwstenen voor beheerst gebruik van audit-tooling, treffend verbeeld als een Jenga-toren. Haal je er één uit, dan wordt het geheel instabiel. Risicomanagement en informatiebeveiliging vormen de basis. Inputdata moet op orde zijn – garbage in blijft garbage out. Tooling is een middel, geen doel: when you have a hammer, everything looks like a nail.

Bij (Gen)AI benadrukt hij drie uitgangspunten: de mens blijft eindverantwoordelijk, uitkomsten moeten verifieerbaar en reproduceerbaar zijn en gebruik moet veilig en beheerst plaatsvinden. Accountants verkopen geloofwaardigheid. Dat is een kostbaar goed. Onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en deskundigheid vormen de drie sokkels onder het beroep. Juist daarom moet er ruimte zijn om te leren en te innoveren met AI.

De vraag die blijft hangen: wordt de accountant de vertrouwensfunctionaris 2.0? De mogelijkheden zijn er. Maar dan moet de speak-upcultuur nog wel echt worden geladen – binnen kantoren, bij de NBA en bij toezichthouders.

AI in control

Giel Dirkx zoomt namens de werkgroep Accounttech van de NBA in op de praktische kant. De leidraad ‘AI in control’ roept veel vragen op, vooral om concrete voorbeelden. Hij schetst het kader van de Europese AI-verordening (EU AI Act), met de bekende risicoclassificaties: van laag en beperkt tot hoog en onaanvaardbaar (verboden).

Een KYC-toepassing door de externe accountant valt al snel in een sterk gereguleerd domein. Een interne chatbot voor het accounting manual kent weer een ander risicoprofiel. Dirkx noemt AI de vijfde industriële revolutie: je kunt er niet omheen en uiteindelijk zul je AI moeten begrijpen om je werk goed te kunnen blijven doen.

Van technologie naar vertrouwen

Na de pauze verschuift het perspectief van technologie naar governance. In de ledenvergadering kijkt voorzitter Kris Douma terug op vier jaar voorzitterschap. Vertrouwen, opleiding, governance, een levendige beroepsorganisatie – het was en is work in progress, maar er zijn stappen gezet. Hij benoemt ook wat schuurt. Duurzaamheid lijkt een stapje terug te doen, al is de trein niet meer te stoppen. De toon op sociale media baart zorgen. Het constructieve gesprek staat onder druk. Dat is slecht voor de individuele accountant, voor het bestuur en voor het beroep als geheel. Oproep: werk maken van echte dialogen, waarin we elkaar in waarde laten.

Steef Visser presenteert het jaarplan 2026: Samen verder. Drie strategische thema’s staan centraal: publieke verantwoordelijkheid, een aantrekkelijk en toekomstbestendig beroep en de rol en governance van de NBA. Daaronder hangen programma’s als ethiek, fraude, duurzaamheid, AI-toepassing, regelverbetering en de herijking van het beroepsprofiel.

De discussie over de NVKM laat zien hoe verschillend de praktijk is. Kleine kantoren vrezen extra druk, anderen ervaren de invoering als beheersbaar. De NBA belooft ondersteuning, maar de spanning tussen regelverbetering en nieuwe verplichtingen blijft voelbaar.

Een nieuwe voorzitter, een zoekende beroepsgroep

Dan volgt een belangrijk moment. De NBA kiest haar vijfde voorzitter sinds de fusie. Met ruim 99% van de stemmen wordt Bianca de Jong-Muhren benoemd. In haar eerste woorden schetst zij een zoekende beroepsgroep. AI, duurzaamheid, geopolitiek – het komt allemaal tegelijk. Regels stapelen zich op, andere verdwijnen weer. Jonge accountants vragen zich af of zij de juiste keuze hebben gemaakt. Mkb-accountants voelen zich niet altijd gehoord.

Haar boodschap is opvallend menselijk. We bijten soms in onze eigen staart: er gaat iets mis en we reageren met nieuwe regels die het probleem niet altijd oplossen. Als voorzitter wil zij vooral inzetten op samen. Niet de regels maken het beroep, maar de mensen. En juist dat bijzondere, beschermde beroep verdient zorg en aandacht.

Tot slot

Wie de dag overziet, kan niet anders dan concluderen dat er werk aan de winkel is. De speak-upcultuur vraagt verdere ontwikkeling. Verantwoord gebruik van AI vraagt om meer kennis van statistiek en data-interpretatie. Misschien is het goed om het NBA-rapport Data Science in de mkb-praktijk er nog eens bij te pakken – en om aan te haken bij initiatieven als Accounttech.

Tussen algoritme en oordeel blijft de accountant nodig. Niet ondanks AI, maar dankzij het vermogen om technologie te verbinden met professioneel vakmanschap en maatschappelijk vertrouwen.