Laat me uitleggen wat ik bedoel. We worden tegenwoordig platgegooid met reclames op Instagram, TikTok en andere socials waarin alles mogelijk lijkt. Misschien zie je het zelf wel om je heen, of doe je er zelf aan mee. En eerlijk is eerlijk: ook ik ben er geregeld in getrapt. Een greep uit het aanbod: we kunnen allerlei kristallen kopen die onze energie zouden verbeteren. We slikken massaal supplementen die beloven ons fit en vitaal te houden. Influencers laten ons merken dat we die supplementen nodig hebben en dat we eigenlijk niet meer zonder kunnen. Mooie dingen die gebeuren schrijven we steeds minder vast aan toeval. Want het kán toch geen toeval zijn dat …
Maakbaarheidsdenken
We lijken steeds meer te geloven dat we als individu invloed hebben op heel veel zaken om ons heen. Zo erg zelfs, dat het steeds meer om onszelf gaat draaien (en dat is natuurlijk niets nieuws). Boeddhisten geloven in karma: wie goed doet, goed ontmoet. Gelovigen bidden tot God, in de hoop dat er een beetje in hun voordeel wordt bijgestuurd. Maar het maakbaarheidsdenken waar ik op doel, gaat nog een stap verder. We gaan onszelf namelijk steeds meer zien als degene die de boel wel even kan bijsturen als de omstandigheden daarom vragen. Wanneer je als individu maar hard genoeg je best doet, komt alles goed.
Manifesteren
Manifesteren past in dit gedachtegoed; het idee dat je krijgt wat je graag wilt als je maar hard genoeg focust. Door er veel aan te denken en soms iets te ondernemen om je wensgedachten kracht bij te zetten. Genoeg cursussen die je daarbij voor een leuke of minder leuke prijs willen helpen. Wat willen we dan manifesteren? Dat we rijk zijn, die nieuwe relatie aantrekken. Ons droomhuis of onze droombaan vinden. Het klinkt natuurlijk fantastisch dat je zelf in staat bent om zaken aan te trekken die je leven verrijken. Maar maak je jezelf daarmee niet ook wijs dat het net zo goed aan jezelf te wijten is wanneer je níet krijgt waar je zo hard voor hebt gemanifesteerd? Terwijl het evengoed door allerlei andere omstandigheden kan komen? Volgens mij zit daar precies het probleem, want manifesteren draait steeds meer om ‘ik’. Wat heb ik nodig? Hoe kan ik mijn leven verrijken?
Beperkte invloed
We vergeten soms hoe weinig invloed we zelf hebben gehad op wie we in dit leven zijn geworden. De plek waar onze wieg stond, bepaalt iets. De mensen die onze ouders zijn in dit leven, hebben ons gevormd. Denk nu eens aan de kansen die je hebt gekregen, maar ook aan de successen en mogelijke trauma’s die op je pad gekomen zijn. Dat heeft misschien wel veel meer invloed op wie je bent en wat je kunt dan het ik-gerichte maakbaarheidsdenken waar manifesteren voor staat. Sterker nog, ik denk dat dit hele maakbaarheidsdenken ons juist zwakker maakt. Hoe minder we accepteren dat we niet alles in de hand hebben, des te slechter we leren omgaan met alles waar we geen invloed op hebben. En zo belanden we steeds meer in onze eigen bubbel, waarin we vooral bezig zijn met het geluk van onszelf, in plaats van met wat goed is voor ons allemaal.
Angst voeden
Ik moest aan het bovenstaande denken toen iemand mij vertelde over een leiderschapsretreat waar hij was geweest. De persoon in kwestie is een succesvolle jongeman. Mooie baan. Leuk gezin. Manifesteren was een belangrijk onderdeel van het programma, naast koudetraining en ademhalingsoefeningen. Op de laatste dag moesten alle deelnemers, liggend in het gras, zichzelf over twee jaar zien. En daar ging het mis. Zijn gedachten namen een loopje met hem en hij zag zichzelf depressief in zijn eigen tuin zitten. Dat beeld stond vervolgens op zijn netvlies gebrand en liet hem vanaf toen ook niet meer los. Bijna anderhalf jaar is hij bang geweest voor wat er zou gebeuren zodra die twee jaar voorbij waren. Noem het naïef, noem het dom. Of noem het psychologisch heel verklaarbaar. Maar wanneer je gelooft dat je je eigen werkelijkheid in positieve zin kunt creëren, kun je dus ook je eigen werkelijkheid in negatieve zin creëren.
Geen kinderen
Het hierboven beschrevene doet me ook denken aan een vrouw die ik ooit sprak. Ze was op reis geweest in Marokko. Hiken, fietsen, een prachtige reis. Op een van de dagen kwamen ze bij een fontein die volgens de lokale gids symbool stond voor vruchtbaarheid. Iedereen mocht een muntje in de fontein gooien, maar zij gooide mis. Toen de gids haar muntje over de stenen zag rollen, zei hij: “Jij wordt nooit moeder. Iedere vrouw die misgooit, krijgt geen kinderen.” Waarschijnlijk was het bedoeld als een onschuldig verhaal, zoals een mythe. Maar jaren later vertelde ze mij dat juist die opmerking zich in haar hoofd had vastgezet. Ze was inmiddels ruim in de veertig en had inderdaad geen kinderen gekregen. Die gids is daarna nog regelmatig in haar dromen en (nachtmerries) teruggekomen. Zo kunnen woorden van een ander soms veel meer invloed hebben dan we denken.
Over Mijn Lijk
Misschien gebeurt bij doorgeschoten maakbaarheidsdenken wel precies hetzelfde. Hoe vaker we onszelf vertellen dat wij ons leven kunnen sturen, des te moeilijker het wordt om te accepteren dat het leven vaak anders loopt dan we hadden gehoopt. Niet omdat we iets verkeerd hebben gedaan, maar omdat het leven maar tot in beperkte mate maakbaar is. In dit kader verwijs ik graag naar het programma ‘Over Mijn Lijk’ dat Tim Hofman al een aantal jaar maakt. In dit programma worden jonge mensen gevolgd in hun laatste maanden waarin ze terminaal ziek zijn. En of je Tim nu een goede presentator vindt of niet, hij creëert een heel veilige sfeer, waarbij de deelnemers erg eerlijk zijn over wat ze denken en voelen. Hij bevraagt hen ook over hoe zij aankijken tegen het maakbaarheidsdenken; denken ze zichzelf niet ziek? Of: waarom kunnen ze zichzelf niet beter denken? Deze groep jonge zieke mensen wil niets liever dan genezen. Maar ergens houdt de maatschappij hun voor dat wanneer ze ziek blijven, niet beter worden en doodgaan, ze hier zelf wellicht in zekere mate debet aan zijn.
Voorbeeldrol leiders
Dit brengt me op de rol van leiders. Is het niet zo dat juist leiders een rol kunnen spelen in de manier waarop we om kunnen gaan met kwetsbaarheid? En dat er juist moed voor nodig is om je veerkracht te vergroten? Volgens mij zit achter het hele maakbaarheidsdenken namelijk iets anders: angst. De angst dat het niet goed komt. Dat er iets misgaat. Dat we ongelukkig worden, in schaarste moeten leven. Dat we de controle verliezen.
Oerkracht
Een van de deelnemers van Over Mijn Lijk, Jip, stuurde Tim een bericht nadat ze samen op de uitvaart van een mede-deelnemer waren geweest. Veel deelnemers van het programma worden gezien als krachtig en sterk, zo ook zij. Jip schreef hem onderstaand bericht:
“Tim, ik denk dat wanneer de dood eraan komt, er een enorme oerkracht naar boven komt om te overleven. En dat wanneer de dood echt komt, deze alles waar we onder gebukt gaan, de angsten, laat verdampen. Ik voel me soms echt bevoorrecht zo bevrijd te zijn. Ik heb het gevoel dat het voor velen, juist zonder ziekte, in deze wereld constant een soort worsteling is, met zoveel dingen. Maar wat is erger: een leven lang gebukt onder angsten, of een kort en bevrijd leven? Ik zou willen dat je het kon voelen. Het is eerlijk gezegd het beste wat ik ooit heb gevoeld.”
Wees iets minder bang
Misschien ligt daar wel de essentie van wat onze samenleving nodig heeft. Dat we iets minder bang zijn. Dat we accepteren dat niet alles maakbaar is en dat niet alles onder controle hoeft te zijn. Want misschien zijn we wel zoveel bezig met het optimaliseren van ons eigen geluk, onze gezondheid, ons uiterlijk, onze financiën, onze baan en ons huis dat we vergeten waar het uiteindelijk om draait. Een samenleving waarin we wat minder met onszelf bezig zijn, waarin we wat meer oog hebben voor elkaar, maakt ons volgens mij gelukkiger dan een samenleving waarin eenieder vooral bezig is met het controleren, het willen beheersen, van zijn of haar eigen leven. Loslaten van de neiging of dwang tot controle vraagt juist om meer moed. Is dat niet dé uitdaging waar we als mens en als samenleving voor staan?
Gertjan van Delden is oprichter en eigenaar van Enroute, gespecialiseerd in leiderschaps- en talentontwikkeling, en als trainer verbonden aan Fiscount.
Geef een reactie