Hoe ging het mis aan de KPMG-top?

Hij was jarenlang het gezicht van de assurance- en audittak van KPMG. Marc Hogeboom: een graag geziene  en gerespecteerde figuur aan de Zuid-as, bij de NBA en in de betere restaurants van de hoofdstad. Gesjoemel met examens, niet alleen door medewerkers maar ook door hemzelf, leidde tot zijn val. Accountancy Vanmorgen dook in de archieven.

In juni 2023 zit Marc Hogeboom met FD-journalist Joris Polman bij restaurant Jaspers in de Amsterdamse wijk De Pijp. Het leven lacht de KPMG-topman toe. Hij heeft twee studerende kinderen die, ondanks het missiewerk van hun vader niet voor de accountancy hebben gekozen maar prachtige carrières tegemoet zien, en een vrouw die als kinderoncologe belangrijk werk verricht. Zelf kijkt de topaccountant terug op tien roerige jaren bij KPMG, jaren waarin het kantoor langs de rand van de afgrond scheerde door boekhoudschandalen, corruptie en twee vastgoedaffaires. Maar de rust in de controlepraktijk is onder Hogeboom hersteld, noteert de journalist. De tijd dat niemand meer met een T-shirt of een paraplu van KPMG over straat wilde, ligt nog maar een paar jaar achter hem, memoreert de bestuurder met trots. En om de grappen van Youp van ’t Hek, die veelvuldig de draak heeft gestoken met het accountantskantoor waar zoveel misging, kan Hogeboom inmiddels weer lachen. ‘Eerst staat de zon nog hoog aan de hemel. Maar voor je het weet plotseling niet meer’ zegt Hogeboom in het artikel.

Blakend zelfvertrouwen

Het zijn profetische woorden, want een maand later stapt de KPMG-topman op als voorzitter van de assurancestak en stort alles onder zijn handen in elkaar. Wat in het najaar 2022 nog is beschouwd als iets wat kan worden afgegaan met een intern onderzoek en disciplinaire maatregelen – medewerkers hebben vermoedelijk met toetsen en examens gefraudeerd, iets wat in het buitenland ook speelt en daar met boetes is bestraft – kost de KPMG-topman niet alleen zijn baan en uiteindelijk zijn aandelenpakket, het ruïneert ook zijn reputatie.

Wie het ‘diner-interview’ van juni 2023 nu terugleest, verbaast zich over de vrolijke, zelfverzekerde toon die Hogeboom aanslaat. Zo zegt hij  ‘zonder twijfel’ dat hij nog vier jaar wil doorgaan als head of assurance bij KPMG. Nergens valt te lezen dat het onheil al aan de deur heeft geklopt. Het artikel verschijnt op 28 juni. Wat niemand dan nog weet is dat Roger van Boxtel drie dagen ervoor is opgestapt als voorzitter van de raad van commisarissen omdat ook hij onoorbaar gedrag heeft vertoond rondom verplichte toetsen.

Vestia

De naam van Marc Hogeboom duikt voor het eerst in de media op in oktober 2012. De accountant, die opgegroeide vlakbij de drukke Ceintuurbaan in Amsterdam, werkt dan al 22 jaar bij KPMG. Hij is er in 1990 in dienst getreden na een opleiding aan de Vrije Universiteit. Nu is het kantoor in moeilijkheden gekomen door een goedkeurende verklaring bij de jaarrekening van woningcorporatie Vestia. Daar blijkt bij nader inzien heel veel te zijn misgegaan. De tekenend accountant, niet Hogeboom, heeft grove fouten gemaakt en daarom heeft Vestia een tuchtklacht ingediend bij de Accountantskamer. Bestuurslid Marc Hogeboom benadrukt in een persbericht dat er geen ‘publieke discussie’ mag ontstaan over de onafhankelijkheid van KPMG als accountant. Daarom heeft het kantoor besloten zich terug te trekken als accountant van de woningcorporatie.

Recordboete (1)

Een jaar later, juni 2013, krijgt KPMG de hoogste boete die de AFM tot dan toe oplegt: het kantoor moet bijna 900.000 euro overmaken vanwege gebrekkige interne kwaliteitsbeheersing. De boete is gegeven omdat KPMG in de periode van februari 2008 tot juli 2009 te weinig deed om een slecht functionerend onderdeel van haar stelsel van kwaliteitsbeheersing, de opdrachtgerichte kwaliteitsbeoordeling (OKB), te verbeteren. KPMG ‘accepteert de kritiek’, stelt hoofd audit Marc Hogeboom in een reactie. Hij zegt dat er ‘vandaag een compleet ander KPMG staat in vergelijking met de organisatie van toen’. Volgens Hogeboom heeft KPMG ‘een reeks belangrijke maatregelen genomen om onze processen, professionele cultuur en beroepsuitoefening aanmerkelijk te versterken’.

Daarmee keert de rust allerminst terug. In februari 2014 wordt bekend dat KPMG een onderzoek is gestart naar de eigen controle op de boeken van maritiem dienstverlener SBM Offshore. Dat bedrijf is dan verwikkeld in een internationaal omkoopschandaal. De zaak volgt op een dubieuze rol van KPMG bij bouwbedrijf Ballast Nedam, waar accountants omkoping hadden verhuld en waarvoor het kantoor heeft geschikt met justitie. Het is in die tijd een komen en gaan van bestuursleden bij KPMG, een duidelijk teken dat het stormt in de top van de organisatie.

Geëmotioneerd

Het leidt tot een opmerkelijke gebeurtenis. Tijdens een bijeenkomst voor ruim tweehonderd partners, op 26 mei 2014, wordt het Hogeboom zichtbaar te veel. Als collega’s maar vragen blijven stellen over het vertrek van bestuurder Martine Frijlink houdt Hogeboom het niet droog. Met haar vertrek is hij ‘zijn maatje’ kwijtgeraakt, zegt hij geëmotioneerd. In de Telegraaf toont een anonieme partner zich niet onder de indruk: Marc weet precies wat er gebeurd is en wat de aanleiding was voor haar vertrek. Zij hield vast aan haar standpunten. Hij is blijven zitten. Daar voelt hij zich waarschijnlijk schuldig over, zo tekent de krant op uit de mond van een aanwezige.

Excuses

Het is een roerige week voor Hogeboom. Twee dagen na de partnerbijeenkomst bij KPMG spreekt hij bij het NBA-debat ‘De toekomst van de audit’. Hoewel er slechts 45 deelnemers zijn, krijgen de woorden die Hogeboom spreekt een groot publiek. Een aantal kranten schrijft namelijk over de excuses die de KPMG-topman tijdens het debat maakt. ‘Wij varen door wild water waarvan de deining door onszelf is veroorzaakt’, zegt hij geëmotioneerd. Daarmee heeft KPMG de belangen van zijn klanten, de maatschappij en ‘de beroepsgroep als geheel’ geschaad, iets waarvoor Hogeboom namens KPMG ‘oprechte excuses’ aanbiedt. Hij belooft dat het kantoor teruggaat naar de basis en gewoon zijn accountantswerk zal doen. ‘Zonder uiterlijk vertoon, degelijk en met ingeprent plichtsbesef.’

Hervormingsproces

De openlijke excuses markeren het symbolische begin van het hervormingsproces dat het accountantsvak tot de dag van vandaag in zijn greep houdt. De afgelopen tien jaar onderzochten commissies, kwartiermakers, de politiek en de branche zelf hoe de kwaliteit van controles omhoog kan, en hoe betere regelgeving kan voorkomen dat accountants zo in de fout gaan als eerder deze eeuw. Hogeboom maakt deze discussie als KPMG-topman en als expert binnen de NBA van zeer dichtbij mee. Maar dat doet hij vooral achter de schermen. Opvallend is dat zijn naam na 2015 grotendeels uit de krantenkolommen verdwijnt en pas weer opduikt als hij in juni 2023 gaat dineren met FD-journalist Joris Polman.

Eigen onderzoek

Aan tafel bij restaurant Jaspers komt het onderwerp niet ter sprake, maar de examenfraude bij KPMG is dan een bom die op ontploffen staat. Nadat eerder gesjoemel met verplichte examens in het buitenland aan het licht is gekomen, is in de loop van 2022 duidelijk geworden dat dit ook bij KPMG Nederland speelt. In december van dat jaar heeft de organisatie in het jaarverslag laten weten dat er een intern onderzoek is gestart naar het mogelijk afkijken bij toetsen van verplichte interne trainingen. KPMG Nederland is in actie gekomen na melding van een interne klokkenluider, zo blijkt. Forensische experts van KPMG zullen het onderzoek doen waarna gepaste maatregelen volgen, zo meldt CEO Stephanie Hottenhuis in de media.

Zelf ook gesjoemeld

Dat er toch veel meer aan de hand is, blijkt zeven maanden later als Hogeboom plotseling opstapt uit het bestuur van KPMG (hij blijft nog wel aan als partner). Zijn vertrek slaat in als een bom: Hogeboom is een gerespecteerd man in de accountancy die geroemd wordt om zijn werk bij KPMG. Hij laat weten: ‘Terugkijkend had ik meer oog moeten hebben voor signalen die erop wezen dat er onderling antwoorden voor interne toetsen werden gedeeld binnen KPMG Nederland.’ Het lijkt er zo op dat Hogeboom zichzelf verwijt niet daadkrachtig genoeg te hebben opgetreden. Maar de waarheid is schokkender. Uit een reconstructie van het Financieele Dagblad op 18 april 2024 blijkt dat de KPMG-prominent al begin 2023 aan Hottenhuis heeft opgebiecht dat hij zelf ook wel eens antwoorden toegespeeld heeft gekregen. Dat moet in de periode 2015-2017 zijn geweest. Hij claimt dat hij de afzender te verstaan heeft gegeven dat dit niet in de haak was en dat hij het incident bij de toenmalige compliance officer heeft gemeld, zo schrijft het FD op basis van anonieme bronnen bij KPMG.

Hottenhuis denkt dat de kwestie daarmee is afgerond. Maar niets is minder waar. Het Financieele Dagblad achterhaalt dat Hogeboom, die per 1 januari 2020 is benoemd als lid van de raad van bestuur en de hoogste accountant binnen KPMG, ook zelf sjoemelt met examens. Voordat hij begin 2020 zijn handtekening onder de jaarrekening van ING kan zetten – de hectiek en de druk moeten enorm hoog zijn – dient hij nog verschillende toetsen af te ronden. Hij vraagt meerdere ondergeschikten om hem daarbij te helpen. Samen kruipen ze achter zijn computer en vullen de juiste antwoorden in op de door Hogeboom als pittig ervaren online toetsen. ‘Het is een publiek geheim binnen KPMG dat Hogeboom zo te werk gaat’, schrijft het FD. (Volgens de krant heeft de accountantsorganisatie niet willen reageren op het artikel en de beschuldigingen aan het adres van Hogeboom).

Belazerd

Het gesjoemel van Marc Hogeboom met toetsen en examens wordt door een onderzoek van advocatenkantoor Ivy bevestigd. De Amerikaanse toezichthouder PCAOB, die de zaak al 15 maanden onderzoekt, voelt zich belazerd. Het tegen de lamp lopen van Hogeboom zetten het onderzoek en de mogelijke boete in een ander daglicht, denkt het FD: de bewezen tegenwerking van KPMG dient hard afgestraft te worden. De fraude is nog tot daar aan toe, maar 15 maanden een ‘inaccurate representatie’ van de feiten volhouden is ongekend.

Recordboete (2)

Het begin van Hogebooms landelijke bekendheid als accountant valt in 2013 samen met een recordboete, zijn val in april 2024 doet dat ook. Maar de 9 ton van de AFM uit 2013 valt in het niet bij de 25 miljoen dollar die de Amerikaanse PCAOB oplegt aan KPMG. Hogeboom zelf loopt tegen een civielrechtelijke boete van 150.000 dollar aan. Hij moet de bui al hebben zien hangen toen hij medio 2023 uit eten ging met met FD-journalist Joris Polman. Met terugwerkende kracht krijgt dit diner iets van een galgenmaal.