Deze week is in Vaticaanstad het conclaaf begonnen. 133 kardinalen hebben zich verschanst in de Sixtijnse Kapel om een nieuwe paus te kiezen. Onder hen is één Nederlandse kardinaal: Wim Eijk. Hoewel zijn naam niet op de lijstjes met serieuze kanshebbers voorkomt, behoort hij in theorie tot de kandidaten. “Koffiedik kijken,” zeggen kennissen over zijn kansen. Maar feit is: Eijk mag stemmen, en kan gekozen worden.
Conservatief met gezag
Wim Eijk (1953, Duivendrecht) staat bekend als conservatief binnen de rooms-katholieke wereld. Hij hecht aan een strikte, onveranderlijke uitleg van de kerkelijke leer. Zo verzette hij zich fel tegen de meer pastorale, open houding van paus Franciscus. Eijk noemde diens koers “verwarrend” en verweet hem het geloofsleven van miljoenen te ondermijnen. In een opiniestuk uit 2018 op een Amerikaanse katholieke site schreef hij dat de paus het risico liep de kerk richting “afvalligheid van de waarheid” te sturen. Een felle aanval – ongekend binnen de doorgaans gesloten hiërarchie van de kerk.
Boekhouder van God
Toch zit Eijks grootste verdienste niet in de geloofsleer, maar in de administratie. Als bisschop van Groningen-Leeuwarden (vanaf 1999) en later aartsbisschop van Utrecht (vanaf 2008) trof hij twee financieel zieltogende bisdommen aan. In beide gevallen wist hij de cijfers snel en rigoureus op orde te krijgen. Parochies werden samengevoegd, kerken gesloten, personeel ontslagen. Onder zijn leiding kromp het aantal Utrechtse parochies van 350 naar 40. Volgens zijn financieel adviseur Hans Zuijdwijk was dat keihard nodig: “Anders waren we binnen twee jaar failliet geweest.” Eijk stond bekend als ‘de blauwe bisschop’ – iemand die zich meer met begrotingen dan met biechten bezighoudt. En als iemand die meer op zijn plaats zou zijn aan de Amsterdamse Zuidas dan in de bisschoppelijke residentie aan de Utrechtse Maliebaan.
Man van de leer, niet van de sfeer
Dat zijn bestuursstijl niet door iedereen gewaardeerd werd, blijkt uit felle kritiek. Kerkhistoricus Peter Nissen noemde zijn optreden “bijna stalinistisch”, priester Jozef Wissink sprak van “sektarisme en dictatoriale trekken” in een open brief die steun kreeg van tientallen geestelijken. Ook communicatief ging het vaak mis: tijdens een berucht interview met Twan Huys over zijn uitspraken over homoseksualiteit bleef Eijk zwijgen, waarna zijn woordvoerder de vraag “flauw” noemde en het gesprek werd afgebroken.
Arts, ethicus en priester
Eijks loopbaan begon buiten de kerk. Hij studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam en werkte als arts. Pas na een ontmoeting met kardinaal Simonis besloot hij in 1980 tot de priesteropleiding. Later promoveerde hij tweemaal, onder meer op een proefschrift over euthanasie. De combinatie van theologische diepgang en medische kennis maakt hem tot een autoriteit op het gebied van bio-ethiek. Toch blijft hij wars van nuances, aldus oud-studiegenoot Rainer Kanke: “Een arts draait ook niet om de waarheid heen om de pijn te verzachten.”
‘Geen transgender’
Diezelfde onbuigzaamheid kwam ook naar voren in 2015, toen hij zich verzette tegen de benoeming van een transgender vrouw tot penningmeester van een parochie in Dronten. De vrouw in kwestie, Rhianna Gralike, werd gesteund door haar gemeenschap, maar het bisdom Utrecht onder leiding van Eijk eiste haar vertrek. Het zorgde voor landelijke commotie, maar Eijk bleef bij zijn standpunt. Voor hem is de leer helder: het geslacht is niet veranderbaar, en dus is het onaanvaardbaar dat iemand die als man geboren is maar als vrouw leeft, een leidinggevende kerkelijke functie vervult.
Voor gelovigen met vragen over de moraal schreef Eijk onlangs De Band van de Liefde, een 400 pagina’s tellend werk over seksualiteit en huwelijk in de katholieke leer. Het Nederlands Dagblad noemde het “een plastisch beschreven werkboek over het waar, wanneer en waarom van sperma”. Geen bestseller, maar wel een toonbeeld van Eijks streven naar theologische helderheid. “Niet echt een pageturner,” erkende hij zelf, “maar wel duidelijk.”
Stem van gewicht
In het conclaaf dat deze week begon, is Eijk een man van aanzien. Binnen het internationaal kardinalencollege vormt hij onderdeel van een luidruchtige conservatieve minderheid – met name uit Afrika en Oost-Europa – die wil vasthouden aan de traditionele leer. “In Nederland lijkt hij misschien een uitzondering,” zegt Vaticaankenner Stijn Fens, “maar internationaal is hij juist een exponent van een bredere stroming.” Een stroming die, als het erop aankomt, weleens de doorslag kan geven in het stemhokje van de Sixtijnse Kapel.
Of hij zelf paus wordt?
Maar het pakt anders uit. Donderdagmiddag om 18:09 is er al witte rook: er is een nieuwe paus gekozen. De snelste verkiezing sinds 1939. De keus is gevallen op de Amerikaan Robert Prevost (69), die zich paus Leo XIV zal noemen. Prevosts denkbeelden komen deels overeen met die van Franciscus. Zo geldt hij als iemand die net als zijn voorganger opkomt voor de armen en minderheden. Wie zijn geld op Wim Eijk had gezet, is het kwijt. Maar goed, de wedkantoren schatten zijn kansen in op minder dan één procent. Je hoeft geen ‘boekhouder van God’ te zijn om te weten dat zo’n kleine kans nog geen investering van een dubbeltje rechtvaardigt.
foto: Tilburg University
Geef een reactie