Volgens het CPB komt dit onder meer doordat verschillende soorten inkomen en vermogen ongelijk worden belast. Daarnaast kan belastingbetaling in sommige gevallen langdurig worden uitgesteld, en bestaan er diverse fiscale regelingen die weinig doelmatig zijn. Aanpassingen van het belastingstelsel zouden kunnen helpen om verdere groei van ongelijkheid te beperken en tegelijkertijd economische verstoringen te verminderen.
De vraag hoeveel ongelijkheid wenselijk is, blijft uiteindelijk een politieke keuze. Dat geldt ook voor de mate waarin belastingen moeten zorgen voor herverdeling. Wel lijkt er brede steun te bestaan voor het idee dat het belastingstelsel een rol speelt in het verkleinen van verschillen.
Groeiende kloof en risico’s voor kansen
De verschillen tussen huishoudens nemen op meerdere fronten toe, constateert het CPB. Zo groeit het aandeel van het totale inkomen dat terechtkomt bij de rijkste 1 procent. Ook de vermogensverschillen tussen groepen lopen op, bijvoorbeeld tussen huiseigenaren en huurders, en tussen directeuren-grootaandeelhouders en andere werkenden.
Als deze trend doorzet, kan dat gevolgen hebben voor de kansengelijkheid. Inkomen en vermogen worden dan in toenemende mate bepaald door het gezin waarin iemand opgroeit. Dat kan de ontwikkeling van talent belemmeren en uiteindelijk schadelijk zijn voor de brede welvaart.
Hoge inkomens relatief lager belast
Hoewel het Nederlandse belastingstelsel op papier progressief is, blijkt in de praktijk dat de hoogste inkomens relatief minder belasting betalen dan de groep daaronder. Dit komt doordat zij meer mogelijkheden hebben om hun belastingdruk te verlagen, bijvoorbeeld door inkomen en vermogen onder te brengen in een besloten vennootschap (bv).
Via zo’n constructie kan belastingheffing, met name in box 2, langdurig worden uitgesteld. Bovendien kan vermogen binnen een bv door fiscale regels soms gunstiger renderen dan in box 3. Ook erf- en schenkbelasting zouden in theorie de vermogensconcentratie kunnen beperken, maar door ruime vrijstellingen gebeurt dat momenteel slechts in beperkte mate.
Binnen de middenklasse bestaan eveneens verschillen in belastingdruk. Regelingen zoals de hypotheekrenteaftrek en fiscale voordelen voor pensioenopbouw zorgen ervoor dat huishoudens met een vergelijkbaar bruto inkomen toch sterk uiteenlopende netto-inkomens kunnen hebben.
Pleidooi voor hervormingen
Het CPB ziet mogelijkheden om het belastingstelsel evenwichtiger te maken. Zo kan het schrappen van inefficiënte fiscale regelingen bijdragen aan een eerlijker systeem, zeker als dit gepaard gaat met lagere belastingtarieven. Ook het verkleinen van verschillen in belasting tussen diverse inkomens- en vermogensvormen en het beperken van uitstelmogelijkheden worden genoemd als mogelijke maatregelen.
Dergelijke hervormingen kunnen niet alleen de groei van ongelijkheid afremmen, maar ook de economische efficiëntie verbeteren en daarmee de welvaart versterken.
De publicatie van het CPB is hier te vinden.
Vraagje aan het CPB: Waarom gaat u (nog) uit van het betalen en niet van het verschuldigd worden. Die omvang is weliswaar wat lastiger vast te stellen maar de vergelijking gaat dan wel op. Zoals u zelf ook aangeeft: nu worden appels met peren vergeleken. Overigens: samen kunnen ze prima een uitstekende verfrissing worden, na onder druk te zijn gezet.