Maar wat hem prikkelde, was juist die ogenschijnlijke saaiheid: een beroep dat zich vitaal noemt voor het functioneren van de samenleving, maar door burgers vooral wordt geassocieerd met grijze pakken, spreadsheets en stille aanwezigheid. Wat gebeurt er werkelijk achter die cijfers? En wie zijn de mensen die dit beroep belichamen?
Een zoektocht langs mensen en morele grenzen
Seizoen 1 van Het Onderzoek start met de toekenning van de onderzoeksopdracht aan Gijs. Zijn werkkamer aan de keukentafel wordt het vertrekpunt van een reis die hem langs toezichthouders, wetenschappers, cliënten, psychologen, kantoormedewerkers en bestuurders voert. Van meet af aan valt op: de diversiteit binnen het beroep is groot, maar het publieke imago is eenduidig en weinig flatterend. Tijdens interviews in een winkelcentrum noteert Gijs vooral de associaties “saai”, “stoffig” en “onzichtbaar”. Wat zegt het over een beroep dat zichzelf ziet als hoeder van vertrouwen, maar voor velen zo vaag blijft?
Gijs ontdekt al snel dat het werk van accountants niet alleen draait om het controleren van cijfers of het samenstellen van jaarrekeningen. Die cijfers zijn slechts de oppervlakte. Onder die oppervlakte schuilen vragen over verantwoordelijkheid, onafhankelijkheid, en vooral: over moraliteit. Mogen accountants werken voor bedrijven die bijdragen aan klimaatschade of gezondheidsproblemen? Wat als wet en moraal uit elkaar lopen? Is er ruimte voor persoonlijke ethiek binnen een beroep dat zich strak conformeert aan regelgeving?
In gesprekken met onder andere lector Jan Spijkers en psycholoog Nicole blijkt dat de sector worstelt met een moreel kompas dat niet altijd gelijk loopt met maatschappelijke verwachtingen. Sommige accountants beroepen zich op wet- en regelgeving; anderen hanteren Bijbelse geboden of opvoedingswaarden. Maar consensus over moreel leiderschap lijkt er niet te zijn. Dat maakt het handelen complex, zeker in een tijd waarin maatschappelijke druk op bedrijven – en dus ook op hun controleurs – toeneemt.
Marga: de menselijke kant van cijfers
Parallel aan Gijs’ zoektocht ontvouwt zich het verhaal van Marga, een jonge accountant die leeft volgens de klok, de regels en de ratio. Alles klopt, moet kloppen, en als het niet klopt, zoekt zij net zo lang door tot ze de oorzaak heeft gevonden. Maar achter die ogenschijnlijke precisie schuilt een persoonlijke worsteling. Marga draagt een geheim met zich mee: op een oudjaarsfeest is zij slachtoffer geworden van ongewenste intimiteit door een collega – Joost – die later opklimt tot bestuursvoorzitter van de maatschap waar zij werkte.
Marga zwijgt. Ze draagt de last alleen. Pas wanneer collega Carla haar confronteert met haar teruggetrokken gedrag, durft ze hulp te zoeken. In gesprekken met psycholoog Carolien probeert Marga haar trauma te verwerken. Haar obsessieve gedrag – zoals twee keer per dag douchen met groene zeep – blijkt een manier om controle te hervinden. Langzaam leert ze zich losmaken van schuld en schaamte. Ze begint opnieuw ruimte te maken voor zichzelf, haar ideeën, haar stem.
De accountant als mens, mentor, moreel baken?
Terwijl Marga haar plek hervindt, verdiept Gijs zich verder in de structuur van het accountantsberoep. Hij stuit op de versnippering binnen het vak: RA’s, AA’s, externe en interne accountants, mkb- en controleaccountants. Zelfs onder professionals bestaat er verwarring over wie wat doet. De beroepsorganisatie benadrukt de maatschappelijke relevantie van het vak, maar dat geluid bereikt de gemiddelde burger nauwelijks. Waarom? En wat betekent dit voor de legitimiteit van het beroep?
Tijdens een diploma-uitreiking waar jonge accountants de eed afleggen – “Zo waarlijk helpe mij God almachtig” – ziet Gijs hoop en kwetsbaarheid tegelijk. Sommigen zijn opgelucht dat ze het opleidingstraject hebben afgerond. Anderen twijfelen openlijk of ze klaar zijn voor de verantwoordelijkheid die nu op hun schouders rust. Ze mogen tekenen, ja – maar willen ze dat al? De tuchtrechter ligt op de loer, zeggen ze. Tegelijkertijd benoemen ze de waarde van hun vak: ze willen ondernemers helpen, maatschappelijke meerwaarde leveren, controle uitoefenen, maar ook adviseren en meedenken.
Van cijfers naar systeemkritiek
In seizoen 2 verschuift de focus van Gijs’ onderzoek: de persoonlijke verhalen blijven, maar er komt meer aandacht voor de bredere context. ChatGPT speelt daarin een onverwachte rol. Gijs, die zelf experimenteert met AI, laat zich adviseren door de tool en besluit vijf hoofdthema’s op te pakken: technologische innovatie, duurzaamheid, ethiek, diversiteit en de impact van COVID-19.
Hij spreekt met Chantal, een jonge accountant die inmiddels klimaatactivist is. Op de A12 demonstreert ze tegen greenwashing. In haar werk analyseert ze duurzaamheidsverslagen en prikt ze door claims heen die vooral cosmetisch blijken. Volgens haar moet de accountant ook niet-financiële informatie controleren. Wie duurzaam zegt te zijn, moet dat kunnen onderbouwen – en dat vereist scherpe, onafhankelijke beoordeling.
In dat licht stelt Gijs kritische vragen: moet een accountant wel klanten bedienen die willens en wetens schade veroorzaken aan milieu of samenleving? Zou het beroepsprofiel niet meer uitsluiting moeten organiseren van cliënten die aantoonbaar handelen tegen het maatschappelijk belang?
Marga van overlever naar pionier
Ook Marga blijft zich ontwikkelen. Haar therapie werpt vruchten af. Ze leert triggers herkennen en controle hervinden zonder zichzelf geweld aan te doen. Wanneer ze bijna op Joost botst bij een ijssalon, weet ze zich te herpakken. Voor het eerst in lange tijd vlucht ze niet, maar blijft ze – staand in haar kracht, ook al is het trillend. Tegelijkertijd experimenteert ze met ChatGPT, verdiept ze zich in AI, en stelt ze haar werkgever voor om de technologie op kantoor gecontroleerd te gaan inzetten. Haar suggestie wordt niet alleen omarmd, maar zij wordt gevraagd om het voortouw te nemen.
Marga hervindt niet alleen haar professionele energie, maar ook haar plezier. Ze fantaseert over een tattoo – een zichtbaar teken van haar eigenheid – en voert daar zelfs voorzichtig een gesprek over met collega Jeroen. Het zijn kleine momenten, maar veelzeggend: Marga wordt weer zichtbaar, spreekt zich uit, beweegt van overlever naar pionier.
Vanaf volgende week start seizoen 3 en verschijnt er iedere dinsdag en vrijdag een nieuwe aflevering.
Jan Wietsma
Geef een reactie