Victor Macrae: Derivaten zijn niet per definitie slecht voor MKB-ondernemingen

Het verkopen van renteswaps aan MKB-ondernemingen door banken was een lange tijd lucratief voor de banken. Voor de onderneming was er echter ook een duidelijk voordeel: de rentelast van een variabel rentende lening in combinatie met een renteswap leek in veel gevallen lager dan die van een vastrentende lening! Dat was een belangrijke reden voor veel ondernemers om een derivatencontract te ondertekenen, terwijl ze eigenlijk niet precies wisten hoe het zat. Zo waren ondernemers vaak niet op de hoogte van het feit dat de renteopslag bij het afsluiten van een renteswap nog steeds eenzijdig door de bank kan worden aangepast. Ook wisten ondernemers vaak niet dat een renteswap een negatieve waarde kan hebben die aan de bank moet worden betaald als de swap voortijdig moet worden verkocht. Vóór ondertekening van een derivatencontract hadden alle voor- en nadelen voor de ondernemer duidelijk moeten zijn. De interne en externe accountant heeft daarbij een belangrijke rol. Dit blijkt ook uit het feit dat onlangs de voormalige financieel topman van Vestia op instigatie van de NBA voor de tuchtrechter moest verschijnen voor zijn rol in het verlies van €2 miljard op de derivatenportefeuille. De NBA stelt dat de registeraccountant ‘de principes van vakbekwaamheid en zorgvuldigheid onvoldoende heeft nageleefd en verzuimd heeft in te grijpen. Het is niet gebruikelijk dat een ‘accountant in business’ ter verantwoording wordt geroepen voor de Accountantskamer. Doorgaans treft dit lot ‘gewone’ externe accountants.

‘De NBA daagt de voormalige financieel topman en registeraccountant van woningbouwcorporatie Vestia voor de tuchtrechter in verband met gebrek aan vakbekwaamheid en zorgvuldigheid en gebrek aan ingrijpen’

Derivaten waardevol voor ondernemingen

Op basis van alle aandacht voor mis-selling van derivaten en derivatenblunders zou je kunnen concluderen dat ondernemingen maar beter geen derivaten kunnen gebruiken. Dat is te kort door de bocht. Zonder derivaten zouden ondernemingen slechts twee keuzes hebben bij het aangaan van bancaire leningen: een vastrentende lening of een variabel rentende lening. Dat betekent in het geval van een variabele rente dat een onderneming volledig bloot staat aan renteschommelingen. Bij een vastrentende lening dekt zij haar renterisico volledig af. Dat is voor slechts enkele ondernemingen een afdoende maatregel.

Het voordeel van een variabele rente

Voor een onderneming die over de volledige looptijd van de lening financieel sterk is, heeft een variabele rente wel degelijk voordeel. Dat komt omdat bij een normale rentestructuur, en daarvan is meestal sprake, de korte rente lager is dan de lange rente. Met andere woorden: de onderneming profiteert dan van lagere rentelasten. Voor een onderneming die financieel zwak is, is er weinig andere keuze dan om de rente vast te zetten. Omdat de onderneming geen (sterke) rentestijging kan opvangen, moet ze zekerheid hebben over in de toekomst te betalen rentelasten. Veel ondernemingen zijn noch financieel heel sterk of financieel heel zwak. Bovendien kan de financiële draagkracht van een bedrijf in de loop der tijd veranderen. Juist voor deze ondernemingen zijn rentederivaten een uitkomst omdat dan de rentestrategie continu op  het gewenste risicoprofiel kan worden afgestemd. Daarom kunnen rentederivaten waardevol voor ondernemingen zijn. Dat geldt echter alleen mits zij goed worden ingezet.

Perspectief van de onderneming cruciaal

Het gaat er dus om dat rentederivaten worden afgestemd op het profiel van een onderneming en dat profiel is voor alle ondernemingen anders. Hier komt de expertise van de accountant om de hoek kijken. De accountant heeft – mits goed voorbereid – een goed inzicht in het renterisico vanuit het perspectief van de onderneming. Ondernemingen hebben vaak financiële covenanten (afspraken) in hun financieringsovereenkomst. Bijvoorbeeld een solvabiliteitsratio, een ICR ratio (EBIT/rente) of Net debt/EBITDA. Als zo’n financiële covenant wordt doorbroken, zijn de leningen in principe direct opeisbaar. Gevolg daarvan is dat de bank de regie in handen krijgt, met alle nadelige gevolgen van dien. Daarom zijn financiële covenanten een belangrijke reden voor ondernemingen om renterisico’s te mitigeren. Het ontwikkelen van een optimale bedrijfsspecifieke renterisicostrategie met die insteek biedt duidelijk meerwaarde voor de onderneming omdat het financiële problemen kan voorkomen.

Beproefde analyse methode

Om mis-selling van derivaten en derivatenblunders te voorkomen, heb ik een analyse methode ontwikkeld die vanuit het perspectief van de onderneming stap voor stap uitlegt hoe een optimale renterisico strategie te ontwikkelen. Deze methode is zowel praktisch toepasbaar als academisch gestaafd en bestaat uit vier hoofdstappen: RISK. Dit is een acroniem dat staat voor Risicoformulering, Impactanalyse, Scenarioanalyse en Kennis.

RISK

1. Risicoformulering: De doelstelling van stap 1 is om de risicoprobleemstelling van de onderneming te formuleren. Welke risico’s loopt een onderneming? De verdere stappen van de analyse methode zijn bedoeld om een optimaal antwoord op deze probleemstelling te ontwikkelen.
2. Impactanalyse: Kern van stap 2 is om de waarde van risicomanagement te bepalen. Wat kunnen de mogelijke (negatieve) gevolgen zijn voor een onderneming?
3. Scenarioanalyse: Het doel van stap 3 is om vast te stellen: hoe kan het risico van de onderneming worden gemitigeerd, met of zonder derivaten?
4. Kennistoepassing: De optimale strategie voor risicomanagement wordt bepaald aan de hand van de alternatieven in stap 3. Doel van stap 4 is om een antwoord te formuleren op de probleemstelling die in stap 1 is geformuleerd.

Als accountants, ondernemingen en bankiers zich verder bekwamen in het managen van renterisico vanuit het perspectief van de onderneming en zich bewust zijn van de voordelen en de risico’s van het gebruik van rentederivaten, zal dit van waarde zijn voor alle betrokkenen.

Als u meer wilt weten over de analyse methode en over derivatenblunders, dan kunt u gratis het eerste deel van het boek Mastering interest rate risk strategy, dat door Financial Times Publishing wordt uitgegeven, digitaal ontvangen via de site: www.victormacrae.com.