Een van de inzichten die ik heb opgestoken van de Zweedse arts, statisticus en hoogleraar Hans Rosling, is dat je complexe problemen zelden kunt oplossen met eenvoudige oplossingen. Hij geeft het voorbeeld van armoede in de wereld, die veel oorzaken kent. Denk aan oorlog, klimaatverandering en corruptie. Ongetwijfeld zijn er dingen die we kunnen doen om het probleem van armoede op te lossen, maar daarvoor zijn er geen simplismen.
Ook organisaties zijn complexe systemen, zo leerde ik van Edgar Schein. In zijn model onderscheidt hij drie niveaus:
- De toplaag, artefacten en symbolen, omvat alles wat zichtbaar en tastbaar is in een organisatie. Dit kunnen fysieke objecten zijn, maar ook taal, technologie en werkwijzen.
- De tweede laag, de beleden waarden, zijn de uitgesproken overtuigingen en waarden van de organisatie. Ze geven aan wat de organisatie belangrijk vindt en hoe zij denkt dat het werk moet worden gedaan.
- De diepste laag, de aannames, zijn de onbewuste overtuigingen en waarden die het gedrag van de organisatie sturen. Deze aannames zijn vaak zo diep geworteld dat ze als vanzelfsprekend worden beschouwd en daarom moeilijk te identificeren zijn. Er worden geen vragen meer bij gesteld
Deze drie niveaus, die elkaar onderling beïnvloeden, vormen een complex geheel. Het is daarom niet voldoende alleen te kijken naar een van de niveaus. Het meest complex is de derde, onbewuste laag. Logisch, want die is onzichtbaar en onbewust.
Op het moment dat er in organisaties iets verkeerd gaat, of er komt laakbaar gedrag aan de oppervlakte, moet er wat gebeuren. Met Roslings waarschuwing in het achterhoofd zal een simpele oplossing het probleem niet zomaar oplossen.
Stel, er treedt laakbaar gedrag op in een organisatie. Dat komt aan het licht en iedereen vindt daar wat van. Dan ligt het voor de hand in te grijpen op het niveau van de waarneembare verschijnselen. Je past procedures aan. Of je focust op het niveau van de beleden waarden. Je pakt de zondaars aan en neemt tuchtmaatregelen. Prima.
Tegelijk laat Schein ons zien, dat het belangrijkste niveau van de organisatie wordt bepaald door de derde laag: de onbewuste aannames. Die laag beïnvloedt de andere twee lagen.
Ook al zijn we ons daarvan soms/vaak/meestal niet bewust. Het ligt dus voor de hand veel aandacht te geven aan die laag.
Er zijn alleen twee problemen. Het eerste probleem is, dat een dergelijke aanpak niet erg zichtbaar is. Als jouw branche of organisatie onder een vergrootglas ligt en er een snelle actie wordt verwacht, scoor je meer punten met een actie op de eerste twee niveaus. Het tweede probleem is dat die derde laag ongrijpbaar is: het gaat om onbewuste aannames en overtuigingen.
Voor je het weet wordt die derde laag overgeslagen. Maar dan missen de maatregelen die je hebt genomen diepgang. En als maatregelen diepgang missen, missen die waarschijnlijk effect. In elk geval op de lange termijn. Complexe problemen hebben complexe oplossingen, zo hoor ik dan Roslings waarschuwing in mijn achterhoofd.
Drs. Ernest C. Ouwejan is gedragskundige en eigenaar van Ouwejan Consultancy. Hij is onder meer directeur Social Skills bij V&A en lid van de Oorzakenanalyse commissie van Baker Tilly.
Deze bijdrage komt uit de AV-Top 50. Dit magazine is verschenen in december 2023. Zie: https://www.accountancyvanmorgen.nl/kennisdoc/av3-2023-AV-TOP50/
Geef een reactie