Aandelenoverdracht of activa-passivatransactie bij overname onderneming?

Als eerste nemen we de juridische aspecten van een aandelenoverdracht onder de loep. Bij een aandelenoverdracht gaan alle rechten en verplichtingen van de onderneming automatisch over op de koper. Dit omvat onder meer huurcontracten, afnameovereenkomsten, licenties en activa, zoals gebouwen en pensioenverplichtingen –óók als de koper deze niet per se wil overnemen. Hoewel dit gunstig kan zijn voor de koper, draagt hij op deze manier ook het risico van eventuele verborgen gebreken in de onderneming. Om dit risico te beperken, kan de koper een due diligence (laten) uitvoeren, en worden vrijwaringen en garanties opgenomen in het koopcontract. Bij een aandelenoverdracht verandert alleen de aandeelhouder, níet de onderneming zelf. Juridisch gezien is dit vaak eenvoudiger, aangezien de aandelen via een notariële akte worden overgedragen.

Juridische aspecten activa-passivatransactie

Bij een activa-passivatransactie worden specifiek gekozen activa en passiva van de onderneming overgedragen. Als een bedrijf bijvoorbeeld eigenaar is van een pand met een marktwaarde (economische waarde) die hoger is dan de (fiscale) boekwaarde, dan moet de koper niet alleen de overname financieren, maar ook het pand en de overdrachtsbelasting op dat pand. Echter, door alleen de essentiële activa over te nemen, zoals personeel, het klantenbestand, machines en voorraden, kan de koper het bedrijf vaak eenvoudiger en goedkoper overnemen. In dit scenario blijft het bedrijfspand bij de verkoper, en kan men een huurovereenkomst afsluiten met de koper.

Nadeel

Een nadeel van de activa-passivatransactie is dat contracten met klanten en leveranciers mogelijk opnieuw moeten worden onderhandeld. Dit kan leiden tot nieuwe voorwaarden of zelfs tot het verlies van klanten. Als de koper een huurovereenkomst overneemt, biedt de wettelijke regeling inzake indeplaatsstelling bescherming. Hierdoor gaan bestaande huurcontracten over, op voorwaarde dat de koper voldoende zekerheid biedt. Een activa-passivatransactie is juridisch gezien complexer, omdat elk actief afzonderlijk moet worden omschreven en overgedragen. Een notariële tussenkomst is alleen vereist wanneer specifieke activa, zoals onroerend goed, worden overgedragen. Wat betreft het personeel gaan bij een activa-passivatransactie alle rechten en plichten over, tenzij er geen sprake is van een overgang van onderneming. Bij een aandelenoverdracht verandert de werkgever niet.

Fiscale verschillen

De keuze tussen een aandelenoverdracht en een activa-passivatransactie heeft fiscale gevolgen, vooral wat betreft de aftrekbaarheid van goodwill en de afschrijving op stille reserves. Bij een aandelenoverdracht is afschrijving op goodwill fiscaal niet aftrekbaar, terwijl dit bij een activa-passivatransactie wel mogelijk is. Tegenover deze fiscale voordelen voor de koper staat het fiscale nadeel voor de verkoper. De verkoper moet namelijk direct vennootschapsbelasting betalen over de boekwinst bij een activa-passivatransactie.

De koper en verkoper moeten dan onderhandelen over compensatie voor het fiscale nadeel van de verkoper. De afschrijving over de goodwill door de koper wordt verspreid over meerdere jaren, waardoor men het voordeel pas in de toekomst kan realiseren. Daarom is het voordeel voor de koper kleiner dan de heffing die de verkoper moet betalen, en kan de koper de verkoper niet geheel tegemoetkomen in het nadeel dat de verkoper heeft. Afhankelijk van de uitkomst van die onderhandeling kan een deel van het belastingvoordeel van de koper in de koopsom worden opgenomen om zo het belastingnadeel van de verkoper te compenseren. 

Bij een aandelentransactie zal de koper een actief (bijvoorbeeld pand of voorraden) tegen de door de verkoper toegepaste boekwaarde op de balans moeten opnemen. In het geval dat er sprake is van stille reserve, zal men niet over de economische waarde kunnen afschrijven. Bij een activa-passivatransactie wordt het actief op de balans tegen de economische waarde opgenomen, waardoor het afschrijvingspotentieel hoger zal zijn. Voor het verschil in afschrijvingspotentieel wordt een belastinglatentie berekend. Overigens kan een activa-passivatransactie de verkoper verplichten tot het betalen van desinvesteringsbijtellingen als bedrijfsmiddelen worden verkocht. Omzetbelasting kan verschuldigd zijn over losse bedrijfsmiddelen, tenzij de gehele onderneming (of een zelfstandig onderdeel ervan) wordt overgenomen.

Korte samenvatting

• Een activa-passivatransactie is wenselijk als de koper of verkoper specifieke activa of passiva wil uitsluiten.
• Een activa-passivatransactie kan financieel aantrekkelijker zijn als de koper alleen de bedrijfsactiviteiten wil overnemen, en bijvoorbeeld niet het bedrijfspand.
• Fiscaal gezien heeft de koper voordeel bij een activa-passivatransactie, doordat hij goodwill kan afschrijven. Dit is niet mogelijk bij een aandelenoverdracht.
• Voor de verkoper is een aandelenoverdracht fiscaal gunstiger, omdat er geen vennootschapsbelasting wordt geheven over goodwill.
• Bij beide transactievormen hoort een andere financieringsbehoefte. Dit kan leiden tot een verschillende overnamesom.
• Een aandelenoverdracht is fiscaal het meest voordelig, omdat er geen vennootschapsbelasting wordt geheven. Dit bespaart liquide middelen voor zowel de koper als de verkoper.

Kunnen onderhandelen

De keuze voor een aandelen- of activa-passivatransactie hangt af van meerdere factoren. Naast de fiscale voor- en nadelen en de financierbaarheid van de koopsom leggen ook de juridische, commerciële en niet te vergeten persoonlijke motieven gewicht in de schaal. De onderhandelingspositie en -vaardigheid van elke partij spelen hierbij een belangrijke rol.

Drs. Anton Koning RA MFP is als adviseur kantooropvolging en financieel planner verbonden aan Fiscount.