Opinie | Terug naar vertrouwen. Hoe we steeds meer een maatschappij van toezicht zijn geworden

Om het accountantsberoep aantrekkelijk te houden zou de politiek zich moeten richten op het stimuleren van verlichting in de accountancysector. Dat bepleiten Tweede Kamerlid Eppo Bruins (ChristenUnie) en Mark Wijnberger AA in een gezamenlijk essay over de toekomst van de accountancy:

Op 30 april 2019 verscheen een artikel op Accountancy Vanmorgen waarin de ChristenUniekamerleden Eppo Bruins en Carla Dik Faber hun zorg uitspraken over de afname van het aantal OOB-accountants. Een van de oorzaken is de voortgaande groei van wet- en regelgeving. Dit is niet alleen een probleem in de accountancy, maar in de gehele maatschappij. De media berichten vaak over de administratieve lastendruk in bijvoorbeeld de zorg en het onderwijs. In dit essay gaan wij in op de oorzaken van een cultuuromslag in Nederland van gezond vertrouwen in elkaar naar steeds meer toezicht door toenemende wet- en regelgeving.

Oorzaak van de beweging van vertrouwen naar toezicht

We zien al jaren een beweging van vertrouwen naar toezicht in onze maatschappij. Onder de liberaal Rutte is een enorme hoeveelheid regelzucht en handhaving ontstaan waardoor het in steeds meer sectoren, waaronder de accountancy, piept en kraakt. Hoe kun je door de enorme hoeveelheid vastleggingen nog voldoende oog en aandacht hebben voor de ondernemers? Dit wordt er niet beter op in deze coronacrisis. Elke crisis leidt tot meer regels.

De reactie op een misstand is tot nu toe meer toezicht en meer wet- en regelgeving. Dat is de normale, menselijke reactie. Maar wordt het beoogde effect, minder misstanden en minder fouten ook bereikt door nog meer regels en checklists in te voeren? De accountancysector heeft het, wat betreft de controletak, te verduren heeft gehad door meerdere schandalen de afgelopen decennia. Denk onder andere aan Enron, Ahold, Imtech en recent in Duitsland Wirecard. Tussen het schandaal met Enron en Wirecard zitten de oprichting van de AFM, het invoeren van de vergunningplicht voor accountantskantoren om wettelijke controles uit te mogen voeren en hebben de deskundigen van de beroepsorganisatie, de grote kantoren en de adviesbureaus steeds uitgebreidere werkprogramma’s geschreven als leidraad voor de werkzaamheden. Hoewel het Wirecard schandaal in Duitsland heeft plaatsgevonden, toont dit wel aan dat meer wet- en regelgeving niet het middel is. Het gaat om bewustwording bij de mensen om het onderscheid in risico’s te kunnen maken.

Wat doet de aanhoudende stroom aan wet- en regelgeving met de mensen en de organisaties waarvoor zij werken?

Eerst een voorbeeld. Een assistent-accountant in de samenstelpraktijk werkt voor klanten aan jaarrekeningen. Voordat de assistent inhoudelijk met de cijfers aan de slag kan, moeten eerst lange vragenlijsten en checklists in het werkprogramma worden afgewerkt. Een assistent-accountant heeft veelal meerdere dossiers onderhanden waaraan hij of zij werkt. Hoe bewaar je daarin het overzicht? Hoe kun je de klant dan nog de aandacht geven die nodig is? En wordt de kwaliteit van de werkzaamheden er beter van? Uitgebreide werkprogramma’s leiden niet per definitie tot een betere jaarrekening. Sterker, door de omvang hiervan, de werkdruk, de budgetten, de controles vanuit de beroepsorganisatie, etc. is het risico op fouten misschien wel groter. En wat gebeurt er als we fouten constateren? Precies, meer toezicht al dan niet gepaard met nog meer checklists.

Mensen en organisaties worden hier niet beter van. Is het dan de oplossing om niets meer vast te leggen? Nee, vastleggingen en dossiers zijn nodig. Zeker in deze complexe tijd moet je vastleggen wat je waarom hebt gedaan. Maar maak het compact en ga ook uit van vertrouwen als basishouding in plaats van wantrouwen. Geef mensen een eigen verantwoordelijkheid en ook daarmee een gevoel van vrijheid. Barmhartigheid in plaats van afrekenen. Dan ontstaat ook vrijheid in het werk en de hoofden van deze mensen, waaronder de (assistent-) accountants. En ja ook dan zullen er nog steeds fouten worden gemaakt. Al denken wij oprecht dat het er minder zullen zijn.

In hoeverre leidt de aanhoudende stroom van wet- en regelgeving tot een gevoel van vrijheid en veiligheid in onze maatschappij?

De rol van de overheid wordt steeds groter. Dat doet iets met ons gevoel van vrijheid. De overheid heeft als taak moreel te handelen en waar nodig op te treden tegen kwaad en onrecht. Echter, het moet niet doorslaan zoals het nu lijkt in veel sectoren. De samenleving is niet maakbaar, mensen hebben een eigen verantwoordelijkheid in hun werk en als persoon. Het niet aanroepen van deze verantwoordelijkheid maakt dat mensen afgestompt worden en minder gestimuleerd worden op hun eigen moreel kompas. De overheid regelt het wel is dan het adagium. De overheid is richtinggevend, niet bepalend voor elke stap die wij zetten. Wetgeving is er voor de mensen, de mensen zijn er niet voor de wetgeving. Dus als je mensen in beweging wilt krijgen, is het geven van verantwoordelijkheid en een gevoel van vrijheid heel belangrijk. Als we elkaar minder afrekenen op dingen die niet goed zijn gegaan, ontstaat er mildheid en verbinding. Mensen zullen dan meer geneigd zijn te blijven op hun werkplek in de maatschappij, waaronder de accountancy, waarin zij met trots hun vak uitoefenen. Ons pleidooi aan de politiek is het stimuleren van verlichting in de accountancysector te bewerkstelligen door:

• Kwartiermakers accountancy, nu bestaande uit een hoogleraar RA en een jurist, versterken met een accountant AA en een accountant RA uit de praktijk. Zij staan, anders dan de hoogleraar en de jurist, met hun voeten in de klei;
• Niet nog meer toezicht en regels en toezicht om het behapbaar te houden voor de mensen in de sector;
• Onderzoek naar het invoeren van een aspirant accountantstitel voor assistent-accountants zodat zij meer beroepstrots en verantwoordelijkheid hieruit ervaren en daarmee een kwaliteitsslag maken in hun werk.

Zo worden stappen gezet om het mooie accountantsberoep aantrekkelijk te houden voor de mensen die in de sector werkzaam zijn dan wel daarin willen gaan werken!

Mark Wijnberger AA is adviseur samenstelpraktijk en tekenend accountant bij Schuiteman Accountants en Adviseurs in Ede. Zijn medewerking aan dit essay is op persoonlijke titel.