‘Antiwokeprofessor’ Frank Hartmann vertrekt naar VS

Gefeliciteerd met je aanstelling. Wat ga je doen in Amerika?

“Ik krijg in Boston de kans om me helemaal bezig te houden met kunstmatige intelligentie en wat dit betekent voor zowel het vak van accountant als de opleiding. Dat raakt aan neuroscience en zelfs levensbeschouwelijke vragen. Als de computer het werk van de accountant kan overnemen, wat en wie is de accountant dan nog? Ik heb er heel veel zin in. Deze stap komt op een mooi moment in mijn loopbaan. Twee jaar geleden ben ik voor de tweede keer gepromoveerd. En het is natuurlijk superspannend om juist nu naar de VS te gaan. Er gebeurt veel in dat land.”

Hartmann (59) promoveerde in 2023 op ‘Accounting for Action: The possibility of knowledge-based agency’, een onderzoek dat accounting verbindt aan filosofie en sociale wetenschappen. In een interview stelde Hartmann dat de sociale wetenschappen in crisis verkeren. Volgens hem wordt er een enorme hoeveelheid aan empirisch, sociaal wetenschappelijk onderzoek geproduceerd, maar met een zeer beperkte praktische bruikbaarheid. “Hierdoor is ook het vertrouwen in de wetenschap steeds geringer. Als in, ‘het is ook maar een mening’. Ik heb geprobeerd hier een oorzaak voor te vinden via een filosofische analyse van de sociale wetenschappen,” zei hij toen.

Twee keer promoveren. Wat bezielde je?

“Als je voor de tweede keer promoveert krijg je het niet cadeau. De lat ligt hoog. Maar dat ben ik niet uit de weg gegaan. Ik wilde laten zien dat je je geen intellectuele luiheid kunt permitteren. Als je kritisch bent moet je het vooral zelf beter doen.

Je werkt 27 jaar als hoogleraar. Eerst in Amsterdam, sinds 2020 in Nijmegen. Pas de laatste jaren verhef je je stem. Waarom?

“Ik denk dat dit wel met mijn tweede promotieonderzoek te maken heeft. Dit dwingt me wel iets meer om me wat breder te uiten over wat ik in het academisch bedrijf zie.”

Je verkondigde in het Nijmeegse universiteitsblad vaker je dwarse meningen. Die werden je door studenten en collega’s niet in dank afgenomen. Wat is je probleem met het huidige universitaire klimaat in Nederland?

“De universiteiten zijn nogal volgzaam en als het ware verslaafd aan overheidsfinanciën. Ik mag, met mijn accountantsblik, vraagtekens zetten bij het nut en noodzaak van steeds maar meer onderzoek. Maar dat doen maakt je niet bij iedereen populair. Universiteiten moeten oppassen ze hun agenda niet laten bepalen door de overheid, academici moeten politici niet naar de mond praten en je moet als academicus ook zelfkritiek hebben. Ik vind dat elke vraag gesteld mag worden, ook over gender en milieu. Maar het morele deugidee, dat je meer recht van spreken hebt als je een bepaalde opvatting hebt, daar ben ik tegen. Ik heb geen behoefte aan het idee dat ik een minder mens omdat ik graag vlees eet, om maar een flauw voorbeeld te geven.”

Is er ook wokisme binnen de accounting wetenschap?

“Ja, vind ik wel. Dat zie je bijvoorbeeld aan de enorme dominantie van een onderwerp als milieu, waar velen bovenop zijn gesprongen. Ik heb daar inhoudelijk niets tegen, ik ben helemaal voor een gezond milieu, maar wat mij stoort is de volgzaamheid van de mode van het seizoen. Of neem de aandacht voor gender en de positie van vrouwen in het accountantsberoep. Uiteraard belangrijk. Maar de wereld staat in brand. Zijn er geen vraagstukken die belangrijker zijn voor accountants?”

Nijmegen staat bekend als een linkse en activistische universiteit. Ben je bedreigd om je mening?

“Nee, al kun je aan het nieuws en de lezersreacties op de website van het Nijmeegse universiteitsblad wel aflezen dat de sfeer niet altijd erg prettig is op de campus.”

Heb je je alleen voelen staan?

“Ach, je moet je niet uitspreken om populair te willen worden. Achter de schermen krijg ik overigens veel bijval, ook van bestuurders. Maar er zijn maar heel weinig collega’s die zich hardop durven uit te spreken. Dat vind ik wel zorgelijk. Ik ken genoeg wetenschappers die gedesillusioneerd uit de academie vertrekken.”

De hamvraag is natuurlijk: is het in het Amerika van Trump wel beter gesteld met de universitaire vrijheid?

“In Amerika wordt, net als in Nederland, veel onderzoek gedaan waar je echt wel vragen bij kunt stellen. Wat er nu in Amerika gebeurt zie ik als een gezonde reactie daarop. Er is een dialoog op gang gekomen over waar universiteiten zich mee bezig houden en of dat nog wel de kernproblemen zijn van deze tijd. Die vraag moet je echt kunnen stellen als er overheidsgeld in het geding is. Sommige universiteiten reageren daar wat geïrriteerd op, maar andere staan open voor een debat.”

Tot slot, veel mensen, waaronder deze website, verbaasden zich erover dat je uitgerekend bij de omstreden omroep Ongehoord Nederland aan tafel ging zitten. Waarom deed je dat?

“In de eerste plaats praat ik met iedereen die naar mijn mening vraagt. Ten tweede: zolang men mij laat zeggen wat ik wil zeggen, doe ik niet mee aan een linkse of rechtse verkettering van bepaalde groepen. Vooral uit intellectuele hoek is er heel venijnig op deze omroep gereageerd. Ik vond het spannend of ik juist in die omgeving een genuanceerde boodschap over de bühne kon krijgen.”