Deze week stond in België weer een boekhouder voor het justitiële hekje. De aanklacht: het verduisteren van 92.000 euro bij attractiepark Boudewijn Seapark. De man, die eerder al 1,2 miljoen euro van investeerders vergokte, kon de fraude dankzij zijn financiële expertise lang verborgen houden.
75 jaar
Een soortgelijk geval deed zich voor in Nissewaard, waar een boekhouder 255.000 euro van zijn werkgever stal. De rechtbank oordeelde dat zijn gokverslaving weliswaar een verklaring bood, maar geen excuus was voor zijn handelen. Het meest schrijnende aan deze zaak was wellicht de vaststelling dat het gestolen bedrag zo omvangrijk was dat terugbetaling in het huidige tempo 75 jaar zou vergen – een levenslange nasleep voor zowel dader als slachtoffers.
Drama’s
De persoonlijke drama’s achter deze cijfers zijn vaak nog pijnlijker dan de financiële schade. Het verhaal van een accountant uit Sint Pancras die na zijn overlijden een weduwe met twee kinderen achterliet in financiële nood, is ronduit schrijnend. De man, die in zijn gemeenschap bekend stond als “de belastingman” die anderen hielp met hun aangiften, bleek zelf verstrikt in een web van gokschulden dat hij zorgvuldig verborgen hield, zelfs voor zijn eigen vrouw.
Controle omzeild
Wat deze gevallen bijzonder maakt is de mate waarin de betrokken professionals erin slaagden bestaande controlemechanismen te omzeilen. Een financieel manager wist gedurende langere periode 800.000 euro te verduisteren via een ingenieus systeem van vervalste facturen en dubbele betalingen. Een Wsnp-bewindvoerder in Limburg misbruikte zijn positie om 300.000 euro van 178 kwetsbare cliënten te ontvreemden. Deze gevallen tonen aan dat traditionele controlesystemen vaak niet opgewassen zijn tegen de vindingrijkheid van financieel onderlegde verslaafden.
Fraudedriehoek
Accountants en boekhouders weten hoe fraude werkt en hoe je die maskeert. Maar is de beroepsgroep ook extra kwetsbaar voor gokverslaving? Hard onderzoek dat dit aantoont, ontbreekt. Toch zijn er kenmerken in het beroep die gokverslaving mogelijk in de hand werken. In de eerste plaats hebben mensen in financiële beroepen vaak toegang tot bedrijfs- of klantengeld. In gevallen van een kostbare verslaving ligt de ‘fraud triangle’ op de loer: er is een (psychische) druk verliezen te compenseren, er is de mogelijkheid fraude te maskeren en de verslaafde ziet voor zichzelf een rechtvaardiging. In veel rechtszaken beweert de frauduleuze accountant het gestolen geld ‘tot de laatste cent’ terug te betalen. Edelachtbare, mijn diefstal moet u meer zien als een lening zonder toestemming…
Illusie van controle
Pressure, opportunity and rationalization schreef wetenschapper Donald Cressey in 1953. Zo rommelt de fraudeur zich steeds dieper in de nesten. Maar geldt dit voor accountants en boekhouders meer dan voor anderen? Ja, daar heeft het wel de schijn van. Wat het risico op een fraud triangle juist bij accountants en boekhouders verhoogt is dat deze beroepsgroep gewend is te werken met risico-inschatting, statistiek en cijfers. Dat kan leiden tot een illusie van controle: het idee dat ze het spel “beter kunnen doorzien” dan anderen. Dit is een bekende valkuil bij gokken. “Gambling-related cognitive biases, such as illusions of control, might subtly affect professional decision-making by leading individuals to overestimate their ability to control outcomes in work scenarios”, schreef Frontiers in Psychology afgelopen februari.
Stressvol werk
Maar er zijn ook andere kenmerken van het beroep die mensen gevoeliger kunnen maken voor een gokverslaving. Er is veel onderzoek waaruit blijkt dat stress en prestatiedruk het risico op gokverslaving vergroten. Accountancy kan stressvol zijn, met veel deadlines, grote verantwoordelijkheden, strenge waakhonden die voortdurend nieuwe regels opleggen en interne financiële prikkels om de omzet elk jaar op te voeren. Het is bekend dat gokken als een uitvlucht en tijdelijke ontsnapping aan de spanning kan voelen.
En als de ontsnapping verandert van een afleiding in een dwang kan gokken (ironisch genoeg) een manier worden om weer controle te voelen. Roulette, blackjack en poker hebben duidelijke regels, en wie aan de winnende hand is kan het gevoel krijgen dat dit niet door toeval komt, maar door eigen skills en talent. Elke winst, hoe klein ook, stimuleert de dopamine afgifte in de hersenen, waarmee het beloningssysteem wordt geactiveerd. Dit geeft het gevoel “goed bezig” te zijn en versterkt het idee dat je iets (goeds) hebt gedaan om die beloning te verdienen. Blaszczynski & Nower’s Pathways-model (2002) benadrukt dat professionals met een analytische achtergrond niet vaker gokken dan anderen, maar wél significant langer doorgaan na verliezen. Zij rationaliseren hun gedrag met de gedachte dat hun cijfermatige expertise hen uiteindelijk winst zal opleveren.
Drugs en seks
Opmerkelijk is dat accountants en boekhouders veel minder de fout in gaan door andere vormen van verslaving. Uiteraard komt drugsverslaving voor (een crimineel claimde dat hij zijn boekhouder in wit poeder uitbetaalde) en dat in Engeland één op de vijf accountants te veel drinkt, doet de wenkbrauwen nauwelijks fronsen. Maar iets als seksverslaving is een zeldzaamheid die zich in de database van deze website beperkt tot een gemeentecontroller uit Den Haag. Het zal vaker voorkomen onder accountants en boekhouders maar is onzichtbaarder en lijkt ook niet specifiek met het financiële beroep in verband te staan.
Noodzaak
Alle casussen van de afgelopen jaren tonen dat gokverslaving onder accountants en boekhouders niet louter individuele incidenten zijn, maar wijzen op een mogelijk structureel probleem. Zolang interne controles, open gesprekken over stress en prestatiedruk, en bewustwording van cognitieve valkuilen ontbreken, blijft de beroepsgroep kwetsbaar. Sectorbrede preventie – van surprise-audits tot verplichte training in “illusion of control” – is daarom geen luxe, maar noodzaak.
Geef een reactie